Papiernictwo pojawiło się na ziemiach polskich w ostatniej ćwierci XV wieku, gdy kupcy i drukarski rzemiosł przywieźli tę technologię z Niemiec i Włoch. Pierwsze wzmianki o papierniach krakowskich pochodzą z 1491 roku — zbieżność z datą uruchomienia drukarni Szwajpolty Fiola nie jest przypadkowa. Zapotrzebowanie na papier jako nośnik słowa drukowanego wymusiło lokalizację produkcji możliwie blisko ośrodków wydawniczych.
Pierwsze polskie papiernie
Najstarsza udokumentowana papiernia na ziemiach polskich działała w Krakowie przy ulicy Papiernicy. Produkowała papier czerpalny na potrzeby środowiska akademickiego Akademii Krakowskiej oraz okolicznych drukarzy. Arkusze formatowane na tamtejszych formach czerpalnych różniły się od importowanego papieru włoskiego grubszą strukturą włókna i charakterystycznym znakiem wodnym.
W XVI wieku papiernie powstawały w kolejnych miastach: Poznaniu (1523), Gdańsku (ok. 1540) i Lwowie (1573). Rozkwit produkcji papierniczej w Polsce wiązał się ściśle z rozwojem Reformacji — nowe wyznania chrześcijańskie potrzebowały ogromnych nakładów ksiąg liturgicznych, katechizmów i polemik teologicznych.
Papiernia w Dusznikach-Zdroju
Najlepiej zachowanym świadectwem dawnego papiernictwa w Polsce jest papiernia w Dusznikach-Zdroju (niem. Bad Reinerz), założona w 1605 roku. Budowla stoi w niezmienionej formie architektonicznej do dnia dzisiejszego i mieści Muzeum Papiernictwa — jedyną w Polsce placówkę w całości poświęconą historii i technologii wytwarzania papieru.
Papiernia w Dusznikach funkcjonowała nieprzerwanie od XVII do XX wieku. W szczytowym okresie zatrudniała kilkudziesięciu pracowników, a jej produkcja trafiała do drukarni na terenie Śląska i Czech. Charakterystyczne znaki wodne — rodzina papiernicza Voigtów przez dwa stulecia wbudowywała w formy swoje inicjały — stały się wzorcem dla badaczy historii papiernictwa.
Technika i surowce w dawnych papierniach
Do XVI i XVII wieku podstawowym surowcem były szmaty lniane i konopne. Papiernia kupowała zużytą odzież od okolicznych wsi, rozcinała na drobne kawałki i macerkowała w wodzie przez kilka tygodni. Masa trafiała następnie do stępy napędzanej kołem wodnym, gdzie młoty drewniane rozbijały włókna na jednorodną papkę — so zwaną holender nie był jeszcze znany.
Holender (maszyna do mielenia masy papierniczej z bębnem nożowym) dotarł do polskich papierniach dopiero na przełomie XVII i XVIII wieku z Holandii — stąd jego nazwa. Jego wprowadzenie skróciło czas przygotowania masy z kilku tygodni do kilku godzin i pozwoliło na produkcję cieńszych, bardziej jednorodnych arkuszy.
Rola znaku wodnego
Znak wodny (filigran) był dla papierników XV–XIX wieku tym, czym dla drukarzy colophon — sygnaturą producenta. Wplatany w drucianą formę czerpalną, stawał się widoczny po przejrzeniu arkusza pod światło. Badaniem filigranów zajmuje się dziś odrębna dyscyplina naukowa — filigranologia, której pionierem w Polsce był profesor Stanisław Sajdak.
Upadek rzemiosła i odrodzenie
Wiek XIX przyniósł rewolucję przemysłową i maszyny papiernicze zdolne produkować papier w nieskończonej wstędze. Ręczne papiernie nie wytrzymały konkurencji i zamykały się jedna po drugiej. Na terenie ziem polskich ostatnie rękodzielnicze papiernie znikały w pierwszej połowie XX wieku.
Odrodzenie zainteresowania papiernictwem ręcznym nastąpiło w latach 70. XX wieku jako element ruchu rzemiosł artystycznych. Muzeum Papiernictwa w Dusznikach-Zdroju uruchomiło w 1968 roku pracownię demonstracyjną, w której odwiedzający mogli własnoręcznie usczerppić arkusz papieru. Dziś działają w Polsce kilkanaście mniejszych pracowni i warsztatów papierniczych, gdzie podtrzymuje się dawne techniki — nie jako produkcja na skalę przemysłową, lecz jako rzemiosło artystyczne i archiwalne.
Zabytkowe papiernie w Polsce
Oprócz Dusznik-Zdroju warto wymienić:
- Papiernię w Ustroniu — zachowany kompleks budynków z XVIII wieku przy rzece Wisła
- Papiernię w Jeziornie (Konstancin-Jeziorna) — największa historyczna papiernia na Mazowszu, działała do 2006 roku
- Papiernię w Czerpakach koło Kielc — źródła wymieniają ją już w 1613 roku
- Papiernię w Borku Fałęckim pod Krakowem — dostarczała papier do Drukarni Biskupiej w XVIII wieku
Papiernictwo jako dziedzictwo kulturowe
Papiernictwo polskie wpisuje się w szerszy kontekst dziedzictwa niematerialnego. Techniki wytwarzania papieru — maceracja, czerpanie, suszenie na filcach — przekazywano przez pokolenia metodą mistrz–uczeń. Papiernicze cechy rzemieślnicze w Krakowie i Poznaniu posiadały własne statuty regulujące warunki nauki zawodu, jakość surowców i ceny sprzedaży gotowego towaru.
Badaniem historii papiernictwa w Polsce zajmuje się Muzeum Papiernictwa, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN oraz Towarzystwo Miłośników Papieru i Papiernictwa. Polskie archiwa państwowe przechowują tysiące dokumentów spisanych lub drukowanych na papierze wytworzonym w krajowych papierniach, co pozwala rekonstruować historię produkcji na podstawie samego nośnika.