Ręczne czerpanie papieru należy do tych technik rzemieślniczych, których podstawowe zasady nie zmieniły się od momentu wynalezienia papieru w Chinach około 105 roku n.e. Zmieniały się surowce, narzędzia i skala produkcji — ale sam moment formowania arkusza z wodnej zawiesiny włókien celulozowych wygląda dziś tak samo jak tysiąc lat temu.
Podstawowe narzędzia papiernika
Kluczowym narzędziem jest forma czerpalna (łac. forma chartaria) — druciana siatka rozciągnięta na drewnianej ramce. Jej gęstość decyduje o gramaturze i fakturze gotowego papieru. W tradycyjnym papiernictwie europejskim stosowano dwa główne typy:
- Laid paper — siatka z poziomych drutów nośnych (vergeurs) i pionowych drutów wiążących (pontuseaux), tworząca charakterystyczne poziome prążkowanie widoczne pod światłem
- Wove paper — siatka tkana jak tkanina, dająca jednolitą powierzchnię bez prążkowania; do Europy dotarła z Chin przez Anglię w 1757 roku dzięki Jamesowi Whatmanowi
Do formy przystawiana jest dekla (ramka bez siatki), która ogranicza brzegi arkusza podczas czerpania. Komplet forma + dekla określany jest w polskim rzemiośle mianem zestawu czerpalnego. Dobra forma czerpalna powinna być precyzyjnie wykonana — nierówności siatki przenoszą się bezpośrednio na gotowy arkusz.
Przygotowanie masy papierniczej
Masa papiernicza (pulpa) to wodna zawiesina włókien celulozowych o stężeniu zazwyczaj 0,5–2%. Historycznie surowcem były rozprute szmatki lniane i konopne; od XIX wieku dominuje celuloza drzewna, ale ręczne papiernie artystyczne wciąż preferują len, konopie i inne włókna roślinne ze względu na trwałość i właściwości wizualne gotowego papieru.
Etapy przygotowania masy historycznej
- Sortowanie i czyszczenie — usunięcie guzików, nici syntetycznych, trwałych plam
- Maceracja — moczenie szmatek w wodzie przez 2–6 tygodni; enzymy bakteryjne wstępnie rozkładają włókna
- Rozbijanie mechaniczne — w dawnych papierniach: stępa napędzana kołem wodnym; od XVIII w.: holender (bęben nożowy)
- Kontrola konsystencji — rozcieńczanie wodą do właściwego stężenia w wannie roboczej
Proces czerpania arkusza
Papiernik stoi przy wannie (kuble) wypełnionej masą, trzymając zestaw czerpalny poziomo. Zanurza formę pod powierzchnię masy, wykonuje charakterystyczny ruch „nabierający", a następnie powoli wyciąga ją poziomo. W tym momencie decyduje się jakość arkusza:
- Zbyt szybkie wyciągnięcie — niejednorodna grubość, włókna nie zdążają ułożyć się równomiernie
- Przechylenie formy — arkusz jest grubszy przy jednym brzegu
- Zbyt gęsta masa — gruby, nieprzejrzysty papier
- Zbyt rzadka masa — cienki, kruchy arkusz
Po wyciągnięciu formy papiernik przez kilka sekund porusza nią w przód, tył i na boki — tzw. „kołysanie", które splata włókna w dwóch kierunkach i nadaje papierowi wytrzymałość. Woda spływa przez siatkę, zostawiając na niej mokry arkusz.
Przeniesienie i suszenie
Mokry arkusz przenoszony jest z formy na filc (kawałek wełnianej tkaniny) metodą zwaną couch (z franc. coucher — położyć). Papiernik odwraca formę i dociska ją do filca — arkusz przykleja się do tkaniny. Warstwy filc–arkusz–filc układane są w stos (post), który trafia pod prasę śrubową lub dźwignię.
Po odprasowaniu arkusze oddzielane są od filców i zawieszane w suszarni na drewnianych żerdziach lub przypinane do belek. Suszenie może trwać od kilku godzin do kilku dni w zależności od temperatury, wilgotności powietrza i gramatury papieru. W niektórych tradycjach papierniczych arkusze przyklejane są na deskach do suszenia na otwartym powietrzu — ta metoda pozwala uzyskać charakterystycznie płaskie arkusze bez marszczenia.
Zaklejanie i wykańczanie
Świeżo wysuszony papier czerpalny jest w dużym stopniu absorbujący — tusz natychmiast by się rozlewał. Dlatego arkusze poddawane są zaklejaniu. Historycznie używano kleju ze skóry zwierzęcej (gelatyna) — arkusze maczano w roztworze, wyciskano i ponownie suszono. Współczesne papiernie artystyczne stosują często zaklejanie wewnętrzne (dodanie kleju do masy przed czerpaniem).
Ostatnim etapem jest kalandrowanie — wygładzanie powierzchni przez walcowanie lub wygładzanie kościanym gładzikiem. Papier kalandrowany ma gładszą powierzchnię nadającą się do drobnego pisma i rysunku piórkiem.
Znaki wodne w ręcznym papiernictwie
Znak wodny (filigran) formuje się poprzez wplecenie w siatkę formy czerpalnej gęstszych drutów lub figury z drutu. W miejscach, gdzie siatka jest gęstsza lub wyżej uniesiona, masa papiernicza układa się cieniej — co po wysuszeniu daje obszar o mniejszej gramaturze, widoczny pod światłem. Tworzenie filigranów było w historycznych papierniach pracą osobnego specjalisty — formarza (niem. Siebmacher).