Introligatorstwo — rzemiosło wiązania i oprawy ksiąg — pojawiło się na ziemiach polskich równocześnie z drukiem. Pierwsze warsztaty introligatorskie w Krakowie działały już w końcu XV wieku, obsługując potrzeby Akademii Krakowskiej, kurii biskupiej i zamożnych mieszczan. Przez kilka stuleci zawód introligatora był ściśle reglamentowany przez cechy rzemieślnicze, które kontrolowały jakość pracy, czas nauki i liczbę mistrzów w mieście.
Cechy introligatorskie w Polsce
Cech introligatorski w Krakowie uzyskał prawa miejskie około 1568 roku, choć nieformalne zrzeszenie rzemieślników istniało wcześniej. Statut cechu krakowskiego regulował:
- Czas nauki ucznia — minimum 3 lata u mistrza
- Obowiązek wykonania sztuki mistrzowskiej — oprawy na egzamin przed radą cechową
- Zakaz sprowadzania gotowych opraw z zewnątrz bez zezwolenia cechu
- Standardy materiałów: skóra cielęca, pergamin i deska dębowa jako obowiązkowe materiały do opraw reprezentacyjnych
Cechy introligatorskie działały w XVI–XVIII wieku we wszystkich większych miastach: Krakowie, Poznaniu, Gdańsku, Lwowie, Wilnie i Warszawie. Gdańskie introligatorstwo miało szczególnie silne powiązania z kulturą niderlandzką i niemiecką — oprawy gdańskie wyróżniają się marmoryzowanymi okładzinami i precyzyjnym złoceniem.
Techniki oprawy w polskich warsztatach
Polska introligatoratura do końca XVIII wieku stosowała techniki oprawy wywodzące się z warsztatu gotycko-renesansowego, uzupełniane przez wpływy niderlandzkie i francuskie:
Szycie na zwięzy
Podstawową techniką szycia bloków książkowych było szycie na rzemienne lub jedwabne zwięzy — pionowe paski skóry lub sznury przytwierdzane do okładzin jako naturalna kontynuacja struktury szycia. Zwięzy widoczne na grzbiecie jako poziome prążki są charakterystycznym elementem opraw gotyckich i renesansowych. W XVII wieku zaczęły być wklejane w rowki grzbietu (tzw. fałszywe zwięzy), by ujednolicić wygląd oprawy.
Okładziny deskowe i kartonowe
Do opraw reprezentacyjnych (mszały, graduały, antyfony) używano dębowych okładzin o grubości 8–15 mm, krytych skórą cielęcą lub świńską. Skóra zdobiona była tłoczeniem na zimno lub na gorąco przy użyciu metalowych stempli i rolek z motywami roślinnymi, geometrycznymi lub figuralnymi.
Oprawy kartonowe (półmiękkie) rozpowszechniły się w XVIII wieku jako tańsza alternatywa dla deskowych. Karton stanowił bazę dla oklejania marmoryzowanym papierem, tkaninami lub pergaminem. Oprawy tekturowe z grzbietem skórzanym — tzw. półskórek — to typowy format wydawnictw polskiego Oświecenia.
Złocenie opraw
Zdobienie złotem (złocenie) pojawiło się w polskim introligatórstwie na przełomie XV i XVI wieku, przejęte od mistrzów włoskich i niderlandzkich. Technika polega na nakładaniu cienkiego złotego płatka na skórę lekko nagrzaną i zwilżoną białkiem jajka (glairem), a następnie dociskaniu go rozgrzanymi stemplami lub rolkami.
Introligatorzy staropolscy wyróżniali kilka stylów zdobień złotem:
- Superekslibris — herb właściciela lub monogram wytłoczone złotem na środku okładziny; od XVI wieku obowiązkowy element opraw królewskich i magnackich
- Arabeskowy} styl niderlandzki — delikatne motywy kwiatowe i girlandy zapełniające okładzinę
- Fanfare — bogaty styl późnorenesansowy z asymetrycznymi wstęgami i arabeskami, popularny wśród polskiej szlachty w XVII wieku
- Klasycystyczny punkt-i-linia — powściągliwy XVIII–wieczny styl z wąską ramką i centralnym motywem owalnym
Znani introligatorzy polscy
Z historii polskiego introligatorstwa wyróżniają się nazwiska kilku mistrzów, których prace zachowały się w zbiorach bibliotecznych:
- Maciej z Przasnysza (czynny ok. 1530–1550) — introligator krakowski, twórca kilkudziesięciu opraw dla biblioteki Zygmunta Starego na Wawelu
- Stanisław z Bochni (XVI w.) — jeden z pierwszych introligatorów stosujących złocenie w Polsce
- Jan Wietor młodszy (XVII w.) — Kraków; sławetny z opraw dla Biblioteki Jagiellońskiej
- Józef Zawadzki (1781–1838) — Wilno; introligator i jednocześnie wydawca, twórca opraw klasycystycznych w stylu Empire
Introligatorstwo w XIX i XX wieku
Industrializacja drukarstwa przyniosła przemysłowe oprawy płócienne i kartonowe, które wyparły ręczne oprawy skórzane z rynku masowego. Jednak introligatornie artystyczne przetrwały w dużych miastach, obsługując biblioteki, kolekcjonerów i instytucje. Ostatnią warstwę cechową introligatorów w Krakowie rozwiązano w 1948 roku po reformie rzemiosła.
Odrodzenie introligatorstwa artystycznego nastąpiło w Polsce po 1989 roku. Dziś działa kilkadziesiąt pracowni specjalizujących się w renowacji starych opraw, wykonywaniu egzemplarzy kolekcjonerskich i nauczaniu tradycyjnych technik. Polskie Stowarzyszenie Introligatorów Artystycznych organizuje wystawy i warsztaty, podtrzymując kontakt z europejską tradycją rzemiosła.
Introligatorstwo a papiernictwo — związek rzemiosł
Introligatorstwo i papiernictwo były przez wieki połączone nie tylko handlowo (introligator kupował papier od papiernika), ale i warsztatowo. W wielu mniejszych miastach ten sam rzemieślnik zajmował się zarówno wytwarzaniem papieru, jak i oprawianiem ksiąg. Papier czerpalny stosowany do wyklejek i grzbieta oprawy dobierany był starannie — jego gramatura, kolor i tekstura musiały harmonizować z materiałem okładzinowym.
Badaniem historii opraw polskich zajmuje się przede wszystkim Biblioteka Narodowa w Warszawie, która posiada jeden z najliczniejszych w Europie zbiorów historycznych polskich opraw, obejmujący ponad 3000 pozycji. Część z nich dostępna jest w formie digitalizacji przez Polona.pl.